Περί της Ευδαιμονίας του Βίου

Ουδέν ζητείται από τον άνθρωπο με μεγαλύτερη επιμονή, και ουδέν παρεξηγείται με μεγαλύτερη συχνότητα, από την ευδαιμονία. Ο καθένας την επικαλείται, αλλά λίγοι σταματούν να διερωτηθούν τί ακριβώς επιδιώκουν· και όσοι δεν αναρωτώνται, συνήθως διαπιστώνουν αργά ότι αυτό που επέτυχαν δεν ήταν εκείνο που ζητούσαν. Η ευδαιμονία δεν είναι συναίσθημα που έρχεται και παρέρχεται, ούτε αγαθό που απονέμει η τύχη στους εκλεκτούς της. Είναι κατάσταση ψυχής που κατακτάται, και μόνο από εκείνον που έχει πρώτα κατανοήσει ποιας φύσεως είναι.

Ο πλούτος, η δόξα και η ηδονή είναι τα τρία είδωλα ενώπιον των οποίων οι άνθρωποι γονατίζουν πιο συχνά. Δεν είναι αξιοκατάφρονα εκ φύσεως· γίνονται όμως παγίδα όταν ο άνθρωπος τα ταυτίζει με τον σκοπό αντί να τα θεωρεί μέσα. Ο πλούσιος που δεν γνωρίζει τί να πράξει με τον πλούτο του βασανίζεται επειδή ο πλούτος δεν του απαντά στο ερώτημα που δεν ετόλμησε να θέσει. Ο περίβλεπτος που χάνει τη δόξα του ανακαλύπτει ότι η αναγνώριση των άλλων δεν συνθέτει ταυτότητα αλλά μόνον εικόνα. Και η ηδονή, ακόμη η πιο αγνή, δεν αντέχει ως θεμέλιο, διότι εξαρτάται από ό,τι τη γεννά, και αυτό ωστόσο παρέρχεται.

Η αληθινή ευδαιμονία έχει διαφορετική αρχή. Ανατέλλει εκεί όπου ο άνθρωπος ζει κατά τον ορθό λόγο και την αρετή, σύμφωνα με την ιδία φύση του ως λογικού όντος. Η αρετή δεν είναι βάρος που φέρει κανείς για να ανταμειφθεί αργότερα· είναι ο ίδιος ο τρόπος βίου που αποτελεί ανταμοιβή. Ο δίκαιος άνθρωπος δεν είναι ευδαίμων επειδή κερδίζει· είναι ευδαίμων επειδή ζει με τρόπο που ο ίδιος αναγνωρίζει ως αληθινό. Και αυτή η αναγνώριση, αυτή η εσωτερική συμφωνία, είναι αγαθό που καμία τύχη δεν μπορεί να αφαιρέσει.

Ο χαρακτήρας είναι το θεμέλιο επί του οποίου οικοδομείται η ευδαιμονία. Χαρακτήρας ισχυρός δεν είναι εκείνος που δεν πονά, αλλά εκείνος που δεν παρασύρεται από τον πόνο· δεν είναι εκείνος που δεν γνωρίζει φόβο, αλλά εκείνος που κινείται παρά τον φόβο. Η εγκράτεια ρυθμίζει τις επιθυμίες ώστε να μην κυριαρχήσουν· η φρόνηση διακρίνει το ουσιώδες από το φαινόμενο· και η δικαιοσύνη διασφαλίζει ότι ο άνθρωπος δεν αναζητά την ευδαιμονία εις βάρος του άλλου. Χωρίς αυτές τις αρετές, η ευδαιμονία δεν είναι παρά ευημερία εύθραυστη, που κάμπτεται μόλις η τύχη μεταστραφεί.

Η τύχη, βεβαίως, δεν είναι αδιάφορη στον βίο. Φέρει απώλειες, πλήγματα, ανατροπές που δεν επιλέχθηκαν και δεν αξίζονται. Ο σοφός δεν τα αγνοεί· τα αποδέχεται ως μέρος της ανθρώπινης μοίρας. Αλλά η αποδοχή δεν είναι παράδοση· είναι η γνώση ότι αυτά που η τύχη αφαιρεί δεν ήταν ποτέ το κέντρο του βίου. Το κέντρο παραμένει εκεί όπου παραμένει ο χαρακτήρας: αδιάφθορο, εφόσον ο άνθρωπος επιλέγει να το φυλάσσει.

Η φιλία ανήκει σε αυτό το κέντρο. Όχι επειδή προσφέρει παρηγοριά, αν και παρηγορεί· αλλά επειδή ο άνθρωπος που αγαπά και αγαπάται αληθινά ζει πληρέστερα, βλέπει τον εαυτό του καθαρότερα, και πραγματώνει αρετές που δεν μπορούν να υπάρξουν εν απομονώσει. Ο δίκαιος, ο πιστός, ο ευγνώμων: αυτές οι ιδιότητες δεν δοκιμάζονται παρά μόνο μέσα από τη σχέση με τον άλλον. Η φιλία, ως εκ τούτου, δεν είναι παράρτημα της ευδαιμονίας αλλά δομικό της στοιχείο.

Η εσωτερική γαλήνη, τέλος, δεν είναι αδράνεια, ούτε απουσία πάθους. Είναι η κατάσταση εκείνη στην οποία ο άνθρωπος δεν παρασύρεται από ό,τι είναι παροδικό, και δεν αναζητά στον κόσμο αυτό που μόνο από τον εαυτό του μπορεί να λάβει. Ο άνθρωπος αυτός ευδαιμονεί: όχι επειδή δεν πάσχει, αλλά επειδή η ψυχή του έχει μάθει να στέκεται.

Μιχαήλ Σ. Μιχαλακόπουλος
Συγγραφέας & Ερευνητής